مدیریت ریسک استراتژیک چیست و چگونه ریسک‌های استراتژی را شناسایی و کنترل کنیم؟

 

 

بسیاری از سازمان ها برای تدوین استراتژی، تعیین اهداف و طراحی برنامه های رشد زمان زیادی صرف می کنند؛ اما کمتر به این سوال پاسخ می دهند که چه ریسک هایی می تواند مسیر اجرای استراتژی را مختل کند. تغییر رفتار مشتری، ورود رقیب جدید، کمبود منابع مالی، تغییر فناوری، ضعف اجرا، ناهماهنگی واحدها یا تغییرات محیطی می تواند باعث شود یک استراتژی درست، در عمل به نتیجه مورد انتظار نرسد.

استراتوس وایز در پروژه های استراتژی، مدیریت ریسک را بخشی جدایی ناپذیر از تصمیم گیری و اجرای استراتژی می داند. مدیریت ریسک استراتژیک به سازمان کمک می کند قبل از اینکه تهدیدها به بحران تبدیل شوند، ریسک های اثرگذار بر مسیر استراتژی را شناسایی، ارزیابی، کنترل و پایش کند.

مدیریت ریسک استراتژیک چیست؟

مدیریت ریسک استراتژیک فرآیندی ساختارمند برای شناسایی، ارزیابی، اولویت بندی، کنترل و پایش ریسک هایی است که می توانند مسیر استراتژی سازمان را تحت تاثیر قرار دهند. این فرآیند به مدیران کمک می کند فقط روی اهداف و فرصت ها تمرکز نکنند، بلکه تهدیدهای مهمی را هم ببینند که ممکن است اجرای برنامه های کلان را با مشکل روبه رو کند.

در این نگاه، ریسک فقط یک موضوع کنترلی نیست؛ بلکه بخشی از کیفیت تصمیم گیری است. اگر سازمان هنگام تدوین یا اجرای استراتژی، ریسک های اصلی را نبیند، ممکن است منابع خود را در مسیری سرمایه گذاری کند که از نظر بازار، فناوری، رقابت، منابع انسانی یا ظرفیت مالی پایدار نیست.

اگر سازمان هنوز در مرحله انتخاب مسیر، تعیین اهداف کلان و طراحی برنامه رشد است، اتصال مدیریت ریسک به تدوین استراتژی شرکتی کمک می کند تصمیم های استراتژیک واقع بینانه تر و قابل اجرا تر طراحی شوند.

ریسک استراتژیک چیست؟

برای پاسخ به این سوال که ریسک استراتژیک چیست، باید آن را از ریسک های روزمره و عملیاتی جدا کنیم. ریسک استراتژیک به هر رویداد، تغییر، فرضیه اشتباه یا تصمیمی گفته می شود که می تواند توان سازمان را برای تحقق اهداف استراتژیک کاهش دهد یا مسیر انتخاب شده را کم اثر کند.

برای مثال، اگر سازمان قصد دارد وارد یک بازار جدید شود، اما رفتار مشتریان آن بازار را درست نشناسد، با ریسک استراتژیک روبه رو است. اگر سازمان یک فناوری جدید را نادیده بگیرد و رقیب با همان فناوری مزیت رقابتی بسازد، این نیز یک ریسک استراتژیک است. اگر برنامه رشد بر اساس منابعی طراحی شود که سازمان در اختیار ندارد، ریسک اجرا و منابع به وجود می آید.

انواع ریسک استراتژیک در سازمان

انواع ریسک استراتژیک بسته به صنعت، مدل کسب و کار، مرحله رشد و شرایط بازار متفاوت است؛ اما بیشتر سازمان ها با چند گروه اصلی از ریسک های استراتژیک روبه رو هستند. شناخت این دسته ها کمک می کند مدیران ریسک ها را فقط به مسائل مالی محدود نکنند.

چرا مدیریت ریسک در برنامه ریزی استراتژیک مهم است؟

مدیریت ریسک در برنامه ریزی استراتژیک باعث می شود سازمان فقط بر اساس اهداف خوش بینانه تصمیم نگیرد. هر برنامه استراتژیک بر پایه مجموعه ای از فرضیات ساخته می شود؛ مثلا رشد بازار، ثبات قیمت ها، توان تیم فروش، دسترسی به سرمایه، آمادگی فناوری یا ظرفیت عملیاتی سازمان. اگر این فرضیات بررسی نشوند، استراتژی ممکن است روی کاغذ منطقی باشد اما در اجرا شکست بخورد.

مدیریت ریسک کمک می کند سازمان برای سناریوهای مختلف آماده باشد. به جای اینکه بعد از وقوع بحران واکنش نشان دهد، از قبل بداند کدام ریسک ها می توانند مسیر برنامه را تغییر دهند و برای هرکدام چه اقدام کنترلی، شاخص هشدار و مسئول پیگیری لازم است.

مراحل شناسایی ریسک های استراتژیک

شناسایی ریسک‌های استراتژیک باید از اهداف و فرضیات اصلی استراتژی شروع شود. اگر سازمان نداند دقیقا چه هدفی را دنبال می کند، چه مزیتی می خواهد بسازد و موفقیت خود را با چه شاخصی می سنجد، نمی تواند ریسک های واقعی مسیر را تشخیص دهد.

اگر در این بررسی مشخص شود که برخی فرضیات اصلی استراتژی دیگر معتبر نیستند، سازمان باید فراتر از پایش عادی عمل کند. در چنین شرایطی، ممیزی استراتژی می تواند کمک کند مشخص شود مشکل از اجرای برنامه است یا از خود مسیر و فرضیات استراتژیک.

ارزیابی ریسک استراتژیک چگونه انجام می شود؟

بعد از شناسایی ریسک ها، باید مشخص شود کدام ریسک ها اولویت بیشتری دارند. ارزیابی ریسک استراتژیک معمولا بر اساس احتمال وقوع، شدت اثر، سرعت اثرگذاری، قابلیت کنترل، هزینه کنترل و ارتباط با اهداف کلان انجام می شود. همه ریسک ها اهمیت یکسان ندارند و سازمان نباید منابع خود را برای کنترل ریسک های کم اثر مصرف کند.

ماتریس ریسک استراتژیک چیست؟

ماتریس ریسک استراتژیک ابزاری ساده و کاربردی برای اولویت بندی ریسک هاست. در این ماتریس، ریسک ها معمولا بر اساس دو معیار اصلی بررسی می شوند: احتمال وقوع و شدت اثر. هرچه احتمال و اثر یک ریسک بیشتر باشد، نیاز به اقدام فوری تر و برنامه کنترلی جدی تری دارد.

کنترل ریسک استراتژیک چگونه انجام می شود؟

بعد از ارزیابی، سازمان باید برای ریسک های مهم برنامه کنترلی داشته باشد. کنترل ریسک استراتژیک یعنی انتخاب پاسخ مناسب برای هر ریسک؛ نه اینکه همه ریسک ها حذف شوند. برخی ریسک ها باید کاهش پیدا کنند، برخی باید منتقل شوند، برخی باید پذیرفته شوند و برخی باید با سناریو جایگزین مدیریت شوند.

ریسک های اجرای استراتژی چه تفاوتی با ریسک های تدوین استراتژی دارند؟

همه ریسک های استراتژی از یک جنس نیستند. برخی ریسک ها در مرحله تدوین استراتژی ایجاد می شوند؛ مانند تحلیل ناقص بازار یا انتخاب نادرست مزیت رقابتی. برخی دیگر در مرحله اجرا ظاهر می شوند؛ مانند ضعف هماهنگی واحدها، کمبود منابع یا نبود مالک هدف. تفکیک این دو دسته کمک می کند سازمان پاسخ مناسب تری انتخاب کند.

برای کاهش ریسک های اجرایی، سازمان باید اهداف را به سطح واحدها ترجمه کند، مالکیت مشخص داشته باشد و وابستگی بین تیم ها را ببیند. در این مرحله، مقاله پیاده سازی و Cascade استراتژی در سازمان می تواند به فهم بهتر ارتباط میان استراتژی، اهداف واحدها و ریسک اجرا کمک کند.

پایش ریسک های استراتژیک در طول اجرای استراتژی

مدیریت ریسک یک فعالیت یک باره نیست. پایش ریسک‌های استراتژیک باید در طول اجرای استراتژی ادامه داشته باشد. ممکن است ریسکی که امروز کم اهمیت است، چند ماه بعد با تغییر بازار یا رفتار رقبا به ریسک بحرانی تبدیل شود. همچنین ممکن است اقدام کنترلی طراحی شده دیگر کارایی لازم را نداشته باشد.

یکی از بهترین محل ها برای بررسی ریسک ها، جلسه بازبینی استراتژی است. در این جلسه می توان تغییر سطح احتمال ریسک، شدت اثر، ظهور ریسک جدید، اثربخشی اقدامات کنترلی و انحراف از KPIهای استراتژیک را بررسی کرد.

ارتباط پایش ریسک های استراتژیک با OKR

اگر سازمان از OKR برای پایش اهداف استفاده می کند، ریسک ها باید کنار Objective و Key Resultها بررسی شوند. لینک دادن ریسک ها به اهداف کمک می کند مشخص شود کدام ریسک واقعا روی تحقق نتیجه اثر می گذارد. در این زمینه، اجرای استراتژی با OKR می تواند چارچوب مناسبی برای اتصال هدف، شاخص و پایش ریسک ایجاد کند.

نمونه کاربردی از مدیریت ریسک استراتژیک

فرض کنید یک شرکت قصد دارد وارد بازار B2B جدید شود. در ظاهر، این تصمیم می تواند فرصت رشد ایجاد کند؛ اما اگر ریسک ها درست دیده نشوند، همین تصمیم می تواند به هزینه زیاد، فروش پایین، فشار بر تیم و کاهش سودآوری منجر شود.

خطاهای رایج در مدیریت ریسک استراتژیک

بسیاری از سازمان ها ریسک را فقط زمانی جدی می گیرند که بحران ایجاد شده باشد. در حالی که هدف مدیریت ریسک استراتژیک، دیدن زودهنگام تهدیدها و تصمیم گیری قبل از بزرگ شدن مشکل است. خطاهای زیر باعث می شود مدیریت ریسک به یک فایل اداری تبدیل شود و اثر واقعی در تصمیم گیری نداشته باشد.

سوالات متداول درباره مدیریت ریسک استراتژیک